11931ko apirilaren 14an Errepublika aldarrikatu zenean, Euzkadiko berpizkunde autonomikoaren aro berri bat hasi zen. Prozesu hau udal mailan hasi zen. Horrela, egun berean, Getxoko Udalbatza berria eratu zen, Euzkadiko Errepublika aldarrikatuz eta José Antonio Agirre alkate hautatuz. Bizkaiko gainerako udalerriei aldarrikapen bera egitera eta programa komun baten inguruan batzera gonbidatu zituzten: foruen (euskal lege tradizionalak) erabat berrezartzea eta 1839ko urriaren 25eko legea eta gainerako lege abolizionista guztiak indargabetzea. Bermeo, Mundaka, Getxo eta Elorrioko alkateek Bizkaiko udalerriak Gernikan bildu zituzten apirilaren 17an, bilera hori Batzar Nagusi bihurtuz eta Bizkaiko udalerriek Espainiako Errepublika Federalaren barruan Gobernu Errepublikano bat ezartzeko nahia adieraziz.
Batzarra ez zen egin poliziaren esku-hartzeagatik, baina bilera bat egin zen, non Euzkadiko Errepublikaren aitortza adostu zen, eta Bizkaiaren izenean Nafarroari, Arabari eta Gipuzkoari gonbidapena luzatu zitzaien Errepublikan sartzeko, penintsulako beste estatuekin federazio bat osatuz. Bilera horretan, udalerriak ordezkatzeko gobernu batzorde bat izendatzea erabaki zen. Bizkaiko udalerrietan sortutako mugimendua gainerako Euzkadira zabaldu zen: Gipuzkoan, Azpeitiko, Bergarako, Andoain eta Zumaiako alkateek, besteak beste, gidatu zuten mugimendua; Nafarroan, Zangozako, Garesko eta Amezkoako alkateek; eta Araban, Llodioko, Eltziegoko, Aguraingo eta Aramayonako alkateek. Maiatzaren 8an, Arabako, Gipuzkoako eta Bizkaiko alkate nazionalistak bildu ziren, Estatutu bat idazteko ekimena abiaraziz, eta hasierako idazketa Euzko Ikasketa Elkarteari eman zitzaion. Geroago, ekainaren 11n, Gipuzkoako udalak Azpeitian bildu ziren. Bilera hau bereziki garrantzitsua izan zen, ondorioz, zuzenketa bat onartu baitzen, zeinak Egoitza Santuarekin harremanak ezarri eta arautzeko ahalmena sartzen zuen. Hala, Euzkadiri Batikakoarekin harremanak zuzenean kudeatzeko ahalmena ematea Errepublikaren joera ideologikoen aurkakoa zen.
Lizarran, 14an, penintsulako Euzkadi osoa osatzen duten 528 udalerrietako 485 ordezkarien parte-hartzearekin, Batzarra egin zen Jose Antonio Agirreren presidentetzapean. Irailaren 22an, 420 Euzkadiko alkatek, 15 diputatuz osaturiko (8 Euzkadiko nazionalistak, 5 karlistak eta 2 katoliko independente) osaturiko gutxiengo eusko-nafarrek Lizarrako Estatutua aurkeztu zioten Errepublikako Gobernuko presidenteari, Alcala Zamora jaunari. Baina aurrera egingo zuten itxaropenak ez zuen astebete ere iraun, hilabete bereko 25ean konstituzioaren aurkakoa zela adierazi baitzen aipatutako arrazoiagatik. Interesgarria iruditzen zait Lizarreko Estatutuaren eduki handinahian sakontzea. Honela zioen: “Euskal Herria Estatu gisa eratzen da Espainiako Estatuaren barruan (1. art.). Izaera federal edo konfederala du () Arabak, Gipuzkoak, Nabarrak eta Bizkaiak libreki eratuko eta onartuko dituzte beren barne-gobernurako Estatutu partikularrak (20. art.) () baskoien hizkuntza nazionala da () Estatutu hau onartzeak ez du esan nahi foru-berrezarpen osoari uko egiten zaionik (hasierako adierazpenaren hirugarren eta azken paragrafoak)”.
Eskumenak zehatz-mehatz azaldu ziren: “Euskal Herria subiranotzat aitortzen da Estatutu honetan Espainiako Estatuari berariaz emandako eskumenek mugatzen ez dituzten gai guztietan. Ondorioz, Estatutu honetan Espainiako Estatuari erreserbatuta ez dauden eskubide eta ahalmen guztiak bere gain hartuko ditu, eta intentsitate eta osotasun handienarekin erabiliko ditu”.
Oso zabala zen Euskal Estatuarentzat gordetako botere sorta, gai garrantzitsu ugari legeztatzeko, administratzeko eta epaitzeko ahalmen zabala zuena. 1936ko urriaren 6ra arte, Gerra Zibilaren erdian, ez zen “36ko Estatutua” bezala ezagutu zena onartu Espainiako Parlamentuan aho batez. Baina estatu-kolpeak gogor zapaldu zituen EAEko askatasunak eta autogobernua. Borrokatu eta erresistitu behar zen, ez amore eman edo klandestinitate gogorrenean atzera egin, hortzak estutu, itxaropenaren sugarra bizirik mantendu, ez amore eman eta hamarkadetan borrokatu, diktadorearen heriotzarekin eta ustezko trantsizio politikoaren ondorioz, Gernikako Estatutua abenduaren 18ko 3/1979 Lege Organikoaren bidez onartu zen arte.
Duela berrogeita zazpi urte (urrian erreferenduma eta 1979ko abenduan Estatuko Aldizkari Ofizialean argitaratua), Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako euskaldunek, diktaduratik demokraziarako trantsizioak markatutako egoeretan, Gernikako Autonomia Estatutua aukeratu zuten. Itun politiko bikoitza izan zen, bai euskaldunen artekoa, bai Euzkadiren eta Espainiaren artekoa. Askatasunaren ukazio erradikalak markatutako garai oso zailetan, sakrifizioa, konpromisoa, ausardia demokratikoa, malkoak eta tristura sakona eskatzen zituen. Eta nik gehituko nuke, ETAren amaiera zoriontsuaren ondoren, euskaldunok gure historiako aldi politiko egonkorrena bizi izan dugula. Nire bilobei, Noari eta Nataleri, eta nire bilobei, Ekiri eta Kairi, eta haien etorkizunari begiratzen diet. Estatutuak, autogobernu legitimoa berreskuratzeko gehiengoaren borondatea irudikatu zuen. Elkarbizitza antolatzeko ahaleginean, orduan nazio anitzeko panorama politiko demokratikoa elkartu zuen topagune bat izan zen.
Autogobernua berreskuratzea funtsezkoa izan zen Euzkadiren etorkizunerako: ongizaterako garrantzitsuak ziren gaietan sektore-politikak garatzeko aukera. Hainbat arlotan bere egoera prekarioa sendotzeko aukera emango zioten oinarrizko tresna autonomikoak behar zituen. Pauso garrantzitsua izan zen Euzkadiko herriaren autogobernu eskubidea lortzeko, ekonomia arazoak konpontzeko, eusko kultura eta euskera sustatzeko neurriak ezartzeko eta bere polizia, hezkuntza, osasun eta abar propioak diseinatzeko ezinbesteko tresna. Estatutuak, errealitate pluralista aitortuz, kohesio-lana egiteko, eraikitzeko eta Euzkadiren normalizazio politikoaren oinarriak jartzeko konpromisoa hartu zuen. Estatutua herritarrek berretsi zuten, elkargune bat izan zen, eta eusko gizarteak autogobernua berreskuratzeko hartu zuen esparru juridikoa definitu zuen. Estrategia estatutarioaren progresio mailakotasunak eta autogobernuaren sakontzeak, bere edukiaren garapen osoaren bidez, baliozko esparrua izan ziren, bai Euzkadiko herriaren arazoak pixkanaka konpontzeko, bai nazio-eraikuntzan aurrera egiteko. Beraz, ez da behar aurrerapen historiko gisa zer suposatu zuen azaltzea. Hala ere, ezinbestekoa da LOAPA (Autonomia Prozesuak Harmonizatzeko Lege Organikoa) eta itun horren aldebakarreko haustura, Lege Organikoen bidezko murrizketa, eskumenen kentzea eta jasan duen negoziazio suminkorra gogor salatzea. Horrek hamarkadetan zehar Espainiako gobernuek erakutsi duten arduragabekeria eta borondate falta islatzen ditu. Zentzu honetan, ikus “Higadura Isila”, 2021eko irailaren 10ean Olatz Garamendik, orduan Euzkadiko Gobernantza Publiko eta Autogobernu Sailburuak, aurkeztutako liburua. Liburu honek hainbat abokatuk prestatutako txosten juridikoak biltzen ditu, Euzkadiko eskumenen mugapenari eta Espainiako Estatuak Estatutua higatzeari buruz.
Agian Pedro Sánchez presidentea da, gobernatzeko beharra bertute bihurtuz eskualdatzeetan, salbuespen posiblea egin duena: EAJk berarekin adostu zuen, inbestiduraren truke, Estatutu prozesua 2025ean amaituko zela. Baina 2026an gaude dagoeneko; promesa betetzeko denbora agortzen ari da. Ez dut pentsatu nahi eman eta sinatu zen akordioaren beste haustura nabarmen batean. Egia esan, Maria Ubarretxenak, egungo Autogobernu Sailburuak, zeregin izugarria dauka aurrean bere betetze oso osoa eta behingoz lortzeko.
Lerro hauen egileak konbentzituta dago ikusiko dugula eguna non aitortuko den Euzkadi edota Euskal Herria, Europako herrien multzoaren barruan berezko nortasuna duen herria dela, zazpi lurraldetan, hiru esparru juridiko eta politikotan eta bi estatutan kokatua. Eta bere etorkizuna erabakitzeko eskubidea duela 1990eko otsailaren 15ean gehiengo osoz onartu zuen bezala Eusko Legebiltzarrak.
1839ko urriaren 25etik aurrera (“Euskal probintzien eta Nafarroaren foruak berresten dira Espainiako monarkiaren batasun konstituzionalaren kalterik gabe”) eta 1876ko uztailaren 21etik aurrera, Madrilgo Gorteek foruak indargabetu zituztenetik, funtsean oker zegoen. Ustez Euzkadiko auzia historiaren erruleta-gurpilean modu mingarrian galduko zela uste zuena, benetan oker zegoen. Oker, eta historia bertara hain zuzen jotzen dut. Oker, bai, horra: Arana anaiak, Jose Antonio Agirre, Lauaxeta, Lizardi, Orixe, Saseta, Ordoki, Lekuona eta Aitzol apaizak, Fortunato Agirre alkatea, Alfredo Espinosa, Eusko Gudarosteko gudariak (Bujandatar Benito, Gerardo eta Inosen eta beste milaka), Elósegi, Leizaola, Irujo, Landaburu, Galíndez, Ajuriaguerra, Uzturre, Arzalluz, Rezola, Retolaza, Zubiri, andereño Zipitria, Polixene, Arzelustarrak eta Goya, Garaikoetxea, Ardanza, Ibarretxe, Imaz, Urkullu, Ortuzar, Aitor Esteban, Imanol Pradales eta milaka beste. Izan zirelako gara, garelako izango dira. Katea ez da eten. Eutsiko diogu goiari!
